Đó là ông Phạm Hữu Nhật (1804-1854), tên húy là Phạm Văn Triều, con ông Phạm Văn Nhiên và bà Dương Thị Lãng, là thế hệ thứ tư của thủy tổ họ Phạm ở làng An Vĩnh, Lý Sơn, Quảng Ngãi. Ngay từ thời trai trẻ, ông đã cùng ngư dân trong làng gia nhập đội Hoàng Sa. Sau một thời gian, ông được thăng chức thủy quân chánh đội trưởng suất đội Hoàng Sa triều Nguyễn. Ông cùng binh lính chịu trách nhiệm đo đạc thủy trình và tuần tra hải phận từ Côn Sơn đến Vịnh Hạ Long vào năm Minh Mạng (1820-1840).
Năm Minh Mạng thứ 14 (1833), vua chỉ thị cho Bộ Công chuẩn bị việc phái người ra dựng bia chủ quyền ở Hoàng Sa. Đại Nam thực lục chính biên đệ nhị kỷ, quyển 165 chép rằng, từ năm Minh Mạng thứ 17 (1836), Bộ Công tấu vua hàng năm cho cử người ra Hoàng Sa cắm cột mốc, dựng bia chủ quyền và đo đạc thủy trình, vẽ bản đồ. Vua Minh Mạng phê trong bản tấu của Bộ Công rằng: Mỗi thuyền vãng thám Hoàng Sa phải đem theo 10 tấm bài gỗ dài 4,5 thước, rộng 5 tấc, dày một tấc làm cột mốc... Phạm Hữu Nhật đã vinh dự được chọn phụng mệnh vua đi khẳng định chủ quyền biển, đảo Hoàng Sa. Ông mang theo 10 bài gỗ làm dấu mốc, trên mặt bài khắc chữ: “Năm Minh Mạng thứ 17, năm Bính Thân, thủy quân chánh đội trưởng suất đội Phạm Hữu Nhật vâng mệnh ra Hoàng Sa, xem xét, đo đạc, đến đây lưu dấu để ghi nhớ...”
Ngày nay trong nhiều sử cũ và ký ức của người dân ở Lý Sơn vẫn lưu truyền câu chuyện rằng đó là cuộc ra đi hùng tráng. Chánh đội trưởng suất đội Phạm Hữu Nhật đã dẫn đầu 5-6 chiếc thuyền ra biển Đông. Mỗi thuyền chở khoảng 10 người với 10 tấm bài gỗ và mang theo lương thực đủ ăn 6 tháng, đi suốt ba ngày ba đêm thì tới bãi Cát Vàng, tức quần đảo Hoàng Sa bây giờ. Cập vào đảo này, họ cắm cột mốc, dựng bia chủ quyền ở đảo đó và đo đạc thủy trình, trồng thêm cây cối, thu lượm hải vật, rồi mới về tấu trình hoàn thành nhiệm vụ. Sự kiện này là một trong những bằng chứng không thể chối cãi về sự chiếm hữu thật sự của Nhà nước Việt Nam tại quần đảo Hoàng Sa.
Không ai rõ Phạm Hữu Nhật đã đi bao nhiêu chuyến. Nhưng lần cuối cùng ông đi mãi không về, nên người dân ở Lý Sơn đã phải ngậm ngùi an táng ông bằng nấm mộ chiêu hồn không có hài cốt. Tổ quốc cũng khắc ghi công ơn của ông bằng việc đặt tên Hữu Nhật cho một hòn đảo lớn nằm ở phía nam quần đảo Hoàng Sa. Trong ký ức lưu truyền của người dân ở đảo Lý Sơn, Phạm Hữu Nhật vẫn mãi mãi là một anh hùng. Các miếu thờ lính Hoàng Sa cũng như lễ khao lề lính Hoàng Sa hằng năm diễn ra vào ngày 20-2 âm lịch luôn có linh vị: “Phục vì vong Cao Bình Quận Phạm Hữu Nhật thần hồn chi linh vị”, là bằng chứng hùng hồn hậu thế khắc ghi công đức Phạm Hữu Nhật cùng các vị quốc vong thân để xác lập và thực thi chủ quyền ở Hoàng Sa.
Vũ Hoàng
